ראם אייזען
עס האט זיך דערווארעמט און איז לעבעדיג גע-ווארן און אויס פון אונטער דער ערד. . . עס איז אויפגעשמאגען תחית המתים! און עס האט זיך צושפיעלט! . . . דיא הענד צופיהרט! מיט דעם אייזען איז געווארן פול און פול! . . . א דראט האט ארומגענומען דיא גאנצע ערד, און מען רעדט אויף איהר פון איין עק וועלט צום אנ-דערן; אייזערנע שיפען פליהען, וואגאגען לויפען, דערער דרעהען, פרעסען קלאפען, לאמטערן לייב-מען, קאסעס פינקלען, זעגען בלישען — מיט איין ווארט: דאס אייזען האט זיך צושפיעלט אין דער גאנצער וועלט אין דער לענג און אין דער ברייט! גאר וואס איז אבער געווארן מיט'ן לעבענדיגען מענש? עס איז געווארן אז דיא דראטען, רעדער, גווינטען, פרעסען האבען איהם ארויסגעשלעפט פון זיין שטוב, אבער מען פון זיין בעל הבית'קייט און צוגעשמעלט צו זיך פאר א שומר, צו דיא ווינ-מען פרעסען, קעסלען און אייווענס! גיאנטשע זיי, היט זיי, געה ארום זיי. . . און וועגען זיך פער-געסטען אפילו א מראכט צו מהאן! . . . חתנים, האט מען אבער מען פון כלות, כלות פון חתנים, ווייבער פון מענגער, און קליינע פיטצלאך קינדער פון מאמע מאמע. . . . יעדער איז צוגעשמיד צו זיינס, צו דער דראט, צום געווינט, צום פאפיראס, צום איווען מיט דיא קויהלען. און אבער מען ער גישט! קוים מרעט ער אב, איז שוין גישטא וואס צו עסען! . . . הערסט דוא אויף צו דרעהן דיא מאשין—שמארב! הערסטו אויף צו ברעגען ביים איווען—שמארב! דער שמן לאכט, דאס אייזען שיינט. . . און איהר ווערט פערפינסטערט און קלאגט אויף איי-ערע יאהרען און מאג. . . . אט אזוי איז דיא מעשה! . . . (אויס גליעב אוספענסקי) ד. פינסקי.
אט הערט א מעשה פון אייזען.עס איז געלעגען טויזענד יאהר, אפשר הונדערטטויזענד יאהר אונטער דער ערד אין א שרעקליכעטיעפעניש, איין אונגעהייער גרויסע מאססע פוןאייזען. געלעגען איז עס קאלט אהן א בעוועגונג,טויט, פערשימעלט; עס האט פון איהם געטראגעןא קאלט ארויף און אראב, רעכטס און לינקס, איןאללע זייטען האט געטראגען פון איהם מיט טויטאון קעלט. געלעגען איז עס וויא א נבלה, אוןאויף איהם פון אויבען האט גאט אפגעשאסעןגאנצע טהאלען און בערג. אויף דער ערד פון אוי-בען האט געשפראצט גרין גראז, עס האבען גע-בליהט העלע בלומען; עס האט געוואקסען ברויט,האבער, פלאקס, וועלדער, און עס זיינען געשטאנעןשטעדט, דערפער און הייזער. און דיא מענשעןוואס האבען אין זיי געוואהנט, זיינען פרום געוועןאון גאט געדיענט. געוואהנט האבען ערדארביי-טער מיט ווייבער און קינדער און האבען געלעבטפון אייגענער ארבייט, אין אייגענע הייזער; — יעדעראיז ביי זיך אלליין געווען בעל הבית, א מאן דעםווייב און א מאמע דיא קינדערלעך. קליינערהייטפלעגען דיא קינדער געהן אין שוהלע; אונטערגע-וואקסען, פלעגען זיי העלפען דיא טאטע-מאמען, אוןאזוי איז געגאנגען, וויא גאט האט געבאטען פוןדור דורות. אונטער דיא ערד איז געלעגען דיאאייזערנע פנירה און אויף דער ערד האט געוואהנטדער לעבענדיגער מענש; סאקי וויא אזוי עס דארףצו זיין. ויהי היום ויבא השמן—דער שמן איז גע-קומען פון אל-די-שווארצע יאהר, מעבר לים עראיז געקומען און גאר נישט געזוכט און אריינגע-שמעקט דעם גאז אין דער ערד! ער האט אריינ-געשמעקט דיא גאז און אנגעהויבען בויערן אוןענבערן. דערפון איז ארויס א וואונדערליכע זאך:דאס טויטע אייזען האט זיך געווארעמט, אנגע-הויבען הייס ווערן, ווייך ווערן, צו היצען זיך! —